به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خوش آمدید. / ثبت نام کنید / ورود
 
  • اقدامات انجمن در دوران پیش از انقلاب اسلامی(1357 ه.ش) در خوزستان

 

اقدامات اولیه ی انجمن:

1-  در تاریخ بیست و دوم مرداد ماه سال(1304 ه.ش) دکتر ارنست                                     هرتسفلد (Ernest Herzfeld) استاد دانشگاه برلن و رئیس مؤسسه ی آثار عتیقه ی شرقیه ی آلمان به دعوت انجمن آثار ملی در عمارت وزارت فرهنگ (مسعودیه) درباره ی آثار ملی ایران سخنرانی جامعی ایراد کرد.... 1

2-  هیأت مؤسس انجمن آثار ملی از پرفسور هرتسفلد خواست که فهرستی از آثار و ابنیه ی تاریخی ایران بنویسد و مشارالیه در شهریور ماه (1304 ه.ش) فهرستی از آثار تاریخی ایران، آذربایجان، مازندران، خراسان، سیستان، قائنات، سمنان و دامغان، بسطام، استرآباد، اصفهان، صفحات[نواحی] بختیاری، فارس، خوزستان، همدان، کرمانشاهان، نائین، کرمان و محلات فراهم آورد که از طرف انجمن ترجمه و منتشر شد. 2

پس از انجام این اقدامات، که اقدامات اولیه نام گرفته، انجمن وارد مراحل جدی تری گردید و آن عبارت بود از: بازسازی و تعمیر آرامگاه های بسیار مهم شخصیت های تاریخی و فرهنگی کشور، برگزاری کنگره های بزرگ بین المللی و هزاره های برخی از شخصیت های مذکور، انتشار تمبرهای یادبود در حد گسترده، انتشار اوراق بخت آزمایی به منظور تأمین درآمدهای انجمن و....

و اما اقدامات انجمن در خوزستان، انجمن آثار ملی پس از انجام پروژه های عظیم در سراسر کشور بالاخره متوجه خوزستان شد، طبق نوشته ی کتاب کارنامه ی انجمن آثار ملی، پنجاه و پنجمین اقدام انجمن در مورد چغازنبیل می باشد. بهتر است این نوشته را عیناً نقل کنیم:

«55- معبد چغازنبیل

معبد عظیم چغازنبیل از آثار تاریخی بی نظیر باقی مانده از دوران عیلامی است. با خاکبرداری و کاوشهای علمی در آنجا، لزوم مرمت و استحکام بقایای مکشوف بسیار لازم می نمود. در سال 2522 [از سال شمار مجعول شاهنشاهی*] (1342 ه.ش) طبق نظر ادارة کل باستانشناسی و بنا به درخواست آقای پروفسور گریشمن رئیس هیأت علمی باستانشناسی فرانسوی مبلغی اعتبار از طرف 

1-     کارنامه انجمن آثار ملی از آغاز تا 1355 تألیف دکتر حسین بحرالعلومی، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، 1355، ص4

2-     همان منبع، ص5 به نقل از مجموعة انتشارات قدیم انجمن، ص 13-28

*- از این پس ضمن خودداری از ذکر سال شاهنشاهی به جای آن از سه نقطه(...) استفاده می کنیم.

انجمن آثار ملی پرداخته شد و زیر نظر فنی دانشمند مذکور و نمایندة ادارة کل باستانشناسی بمصرف استحکام و تعمیر آن اثر تاریخی معظم رسید و در سال ... [1343 ه.ش] نیز مجدداً مبلغی برای این منظور تأمین و حواله گردید.

این بنا در مغرب راه شوش به اهواز ، به مساحت تقریبی 40 کیلومتری جنوب شرقی شوش نزدیک به ساحل رود کارون قرار دارد». 1

در سال 1345 برای ادامه ی تعمیرات معبد عیلامی چغازنبیل مبلغ پنجاه هزار ریال در نظر گرفته شد. برای نمایان تر شدن نا چیزی این مبلغ بهتر است به مبالغ صرف شده ی آن سال در سایر نقاط دقت کنیم :

«70- تعمیر بناهای تاریخی با همکاری وزارت فرهنگ و هنر در سال ... (1345 ه.ش)

1-    برای تعمیر کاخ اردشیر بابکان در فیروز آباد                                                   000/750 ریال

2-    برای شروع به تعمیر بناهای تاریخی گنجعلیخان در کرمان                            000/000/1 ریال

3-    برای تعمیر ابنیة طرفین سردر باغشاه فین کاشان                                            000/000/1 ریال

4-    جهت تعمیر آثار تاریخی مراغه                                                                   000/000/2 ریال

5-    جهت کمک به تعمیرات بناهای تاریخی اصفهان                                         000/800/1 ریال

6-    برای تهیة وسایل روشنایی مسجد شاه [امام] اصفهان                                     000/500/1 ریال

7-    برای تعمیر مدرسة خرگرد و مسجد مولانا در تابیاد (خراسان)                           000/250 ریال

8-    جهت تکمیل تعمیرات تکیة چخماق یزد و سایر ابنیة تاریخی آن شهر          000/600 ریال«. 2  

البته براي سایر اماکن مذهبی و تاریخی کشور مبالغ دیگری هم هزینه شده که برای جلوگیری از اطاله ی کلام از ذکر آنها خودداری می کنیم.

 

1-کارنامه انجمن آثار ملی از آغاز تا 1355 تألیف دکتر حسین بحرالعلومی، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، 1355، ص4

2- همان منبع ، ص 766

«محل تصویر تندیس یعقوب لیث صفاری»

نصب تندیس یعقوب لیث صفاری در دزفول

اقدامات انجمن آثار ملی تهیه و نصب تندیس برخی از چهره های فرهنگی و تاریخی ایران است. از جمله ی این تندیس ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1-    تندیس ابن سینا و نصب آن در میدان بوعلی همدان.

2-    تندیس سعدی و نصب آن در میدان دروازه ی اصفهان در شیراز.

3-    تندیس نادر شاه و نصب آن در کنار آرامگاه نادر در مشهد .

4-    تندیس خیام و نصب آن در باغ آرامگاه آن حکیم.

5-    تندیس رضا شاه که طبق فرمان محمد رضا پهلوی به دانشگاه تهران تحویل و در محل بناهای تازه ساز آنجا نصب گردید.

6-    تندیس فردوسی و نصب آن در میدان فردوسی تهران.

7-    تندیس خیام و نصب آن در تهران.

8-    تندیس یعقوب لیث و نصب آن در دزفول.

درباره ی این تندیس در کتاب کارنامه ی انجمن آثار ملی چنین آمده است:

«قرارداد تهیة مجسمة مفرغی سوارة یعقوب لیث صفاری از قهرمانان استقلال ایران به بلندی پنج متر و بیست  و پنج سانتی متر بین انجمن آثار ملی و استاد ابوالحسن صدیقی بسته شد و از چندی پیش در ایتالیا در دست تهیه است.

موضوع نصب آن در میدان مناسبی در شهر تاریخی دزفول که نزدیکترین شهر به ویرانه های       جندی شاپور (محل آرامگاه آن قهرمان بزرگ) می باشد مورد مطالعه است. ضمناً از طرف وزارت کشور اظهار علاقه شده است که مجسمة دیگری از این قهرمان ملی برای نصب در محل مناسبی در سرزمین سیستان تهیه گردد و انجمن با نظر مثبت موضوع را مورد مطالعه قرار داده است». 1

باید اضافه کرد که این اقدام در سال های پس از 1354 روی داده است.

 

1-کارنامه انجمن آثار ملی از آغاز تا 1355 تألیف دکتر حسین بحرالعلومی، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، 1355، ص4

 

چه ارتباطی میان یعقوب لیث و خوزستان وجود دارد؟

تهیه و نصب تندیس یعقوب لیث در شهر دزفول ممکن است این سؤال را در اذهان ایجاد کند که چه ارتباطی میان یعقوب لیث و خوزستان وجود دارد؟ برای روشن شدن موضوع توضیحات زیر ضروری است.

یعقوب لیث سلسله ی صفاری را در سال (247 ه.ق) در منطقه ی سیستان پایه گذارد.

نهضت یعقوب لیث در سیستان، از قیام عیاران و مطوعه ی شهر بر ضد خوارج آغاز شد و عمال طاهریان پس از سال ها درگیری از عهده ی دفع آنها برنیامدند.

بلند پروازی های این رویگر زاده ی سیستانی تا حدی بود که لازمه ی دفع آشوب خوارج در سیستان را دفع حکام و عمال طاهریان از این نواحی می دید، و حتی دفع قدرت خلیفه را -که یک والی بیکاره مثل «محمدبن طاهر» را بر خراسان تحمیل کرده بود- نیز لازم می دانست؛ و لاجرم اعلام جنگ با خوارج سیستان در نظر او اعلام جنگ به طاهریان نیشابور و حتی به خلیفه ی بغداد بود.

یعقوب موفق شد که حکومت طاهریان در خراسان را خاتمه دهد و این امر خلیفه ی عباسی را غافلگیر و به شدت نگران کرد. چرا که صفار سیستان برخلاف سلاله ی طاهریان، قدرت فرمان روایی خود را به حکم خلیفه مدیون نمی دید؛ بلکه آن را مرهون زور بازو و سلحشوری خود می دانست.

وی سپس کرمان را هم به قلمرو خود افزود (0254 ه.ق) با لشکرکشی به فارس آن خطه را نیز بدون خون ریزی از چنگ عامل خلیفه بیرون آورد. جهت جلوگیری از اعتراض خلیفه و به رسم معمول حکام عصر، هدیه ای هم برای خلیفه فرستاد. اما خلیفه«المعتمد» خود چنان در دست امرای ترک خویش محصور و اسیر بود که نمی توانست رویگرزاده ی جهانجوی را به خاطر این لشکرکشی های خودسرانه اش تنبیه کند. قیام یعقوب، از همان آغاز کار، شورشی مسلحانه بر ضد دستگاه خلافت و بر ضد حکومت دست نشانده ی او در خراسان بود. این سرکشی را خلیفه نمی توانست بر وی ببخشاید.

خلیفه چون دست اندازی او را بر این نواحی، غاصبانه و به منزله ی اعلام عصیان تلقی می کرد، وی را نزد عده ای از حاجیان که از طریق بغداد به خراسان و سیستان باز می گشتند و به حضور خلیفه راه یافته بودند، یاغی خواند و لعن کرد. و بدین گونه مطوعه (سربازان داوطلب) و متشرعه ی آن نواحی را بر ضد وی به اعلام شورش دعوت کرد (261 ه.ق). این اقدام خلیفه به تیرگی شدید روابط فیمابین منجر گشت و منتهی به لشکرکشی یعقوب بر ضد خلیفه شد.

یعقوب پس از تسخیر مجدد فارس، به خوزستان لشکر کشید و از طریق اهواز عازم بغداد شد و تا نزدیکی واسط پیش راند. در دیر العاقول (ناحیه ای میان واسط و بغداد) میان او و سپاه موفق، برخوردی روی داد، نخست سپاه خلیفه شکست خورد اما چندی بعد چون سپاه خلیفه آب دجله را به لشکرگاه او سر داد، لشکر وی به عقب نشینی ناچار شد (246 ه.ق) و از پیشروی بازماند.

در این میان، یعقوب بیمار شد و به انتظار بهبود و به قصد تجدید تدارک جنگ به جندی شاپور در خوزستان بازگشت. وی در همان حال هم پیشنهاد صلح خلیفه را رد، و خلیفه را به از سرگیری جنگ تهدید کرد؛ ولی اجل مهلت نداد و پیش از مجال یافتن برای جبران این عقب نشینی، بیماری قولنج او را از پای درآورد. مرگ او در جندی شاپور (شوال 265 ه.ق)خلیفه را از حریف بی امانِ سازش ناپذیری رهانید که به شدت قدرت او را تهدید می کرد و یعقوب در همان منطقه به خاک سپرده    شد. 1

 

1-     برداشت آزاد از کتاب «روزگاران»، تألیف دکتر عبدالحسین زرین کوب، چاپ دوم، انتشارات تهران، 1379، از ص 372 تا 377

هم چنین در سال  1350 کاخ آپادانا در شوش از طرف انجمن آثار ملی تعمیر شد.

گذشته از موضوع چغازنبیل، در سال (1344 ه.ش) برای تعمیر ابنیه ی تاریخی مختلف ایران مانند: کاخ و ابنیه ی اردشیر بابکان در فیروزآباد فارس، مسجد جامع شوشتر که از مهم ترین و قدیمی ترین مساجد ایران به شمار می رود، مبالغی صرف شد. در سال (1351 ه.ش) این مسجد بار دیگر تعمیر شد. 1

البته طی این سال ها هیأت های باستان شناسی خارجی در خوزستان بسیار فعال بودند و بسیاری از کشفیات تاریخی خود را راهی موزه های بزرگ جهان می کردند، و بخش کمی از اکتشافات و آثار تاریخی به دست آمده به موزه های کشور مانند موزه ی ایران باستان و موزه ی شوش تحویل می شد.

برای آگاهی از این فعالیت ها بهتر است به کتاب ها و منابع ذیل مراجعه کنیم:

1-    مروری بر پنجاه سال باستان شناسی ایران، تألیف: دکتر عزت ا... نگهبان، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، 1376.

2-    حفاری هفت تپه دشت خوزستان دکتر عزت ا... نگهبان، از انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، 1372.

 

بزرگداشت پرفسور گریشمن

از اقدامات دیگر انجمن آثار ملی که به نوعی به خوزستان مرتبط می شود، برگزاری مراسم بزرگداشت پرفسور گیرشمن R.Ghirshman باستان شناس فرانسوی و رئیس هیأت علمی باستان شناسی فرانسه در ایران است. گیرشمن به اتفاق همسر خود که وی نیز باستان شناس بود، از سال (1310 ه.ش) به بعد به کاوش علمی و تحقیقات باستان شناسی در ایران و به ویژه در خوزستان اشتغال داشت. وی در سال (1346 ه.ش) به افتخار بازنشستگی نائل آمد. از لحاظ قدرشناسی نسبت به اقدامات و تألیفات وی، مجلس پذیرایی مناسبی از طرف انجمن آثار ملی به افتخارات آنان ترتیب یافت و هدیه ای از هنرهای تزئینی اصیل ایران به پرفسور و همسر او اهدا گردید. 2

علاوه بر موارد فوق، انجمن آثار ملی از انتشارات نسبتاً خوبی برخوردار بود. برخی از این انتشارات یا به خوزستان و یا به خوزستانی ها مربوط می شد. در ذیل این قسمت به معرفی این آثار می پردازیم:

1-    فرهنگ واژه های فارسی در زبان عربی، تألیف: سید محمد علی امام شوشتری، در سال 1347ش با شماره 58 منتشر شد.

2-  ترجمه ی کتاب عهد اردشیر، از : سید محمد علی امام شوشتری، در سال 1348ش به عنوان شصت و هفتمین کتاب انجمن به چاپ رسید.

1-همان منبع، ص762.

2- کارنامه انجمن آثار ملی از آغاز تا سال 1355، تألیف دکتر حسین بحرالعلومی، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران 1355، ص772

 

3-    فردوس در تاریخ شوشتر، تألیف: علاء الملک حسینی شوشتری، نود و پنجمین اثر منتشر   شده ی انجمن بود.

4-  دیار شهریاران، آثار و بناهای تاریخی خوزستان، جلد نخستین، بخش اول، تألیف: احمد اقتداری، یکصد و دهمین اثر انجمن بود که در سال 1354 منتشر شد.

5-  دیار شهریاران، آثار و بناهای تاریخی خوزستان، جلد نخستین، بخش دوم، تألیف: احمد اقتداری، تحت شماره 111 در سال 1354 منتشر شد.

6-  دو اثر اخیر در حقیقت جلد سومی هم داشتند که بعد از انقلاب اسلامی منتشر شد. به این شرح: خوزستان و کهگیلویه و ممسنی، جغرافیای تاریخی و آثار باستانی از احمد اقتداری، انجمن آثار ملی، 1359.

7-    مکمل این آثار کتاب زیر می باشد:

ارجان و کهگیلویه، از فتح عرب تا پایان دوره ی صفوی/ترجمه ی سعید فرهودی، تحشیه و تصحیح و تنظیم فهارس احمد اقتداری- تهران: انجمن آثار ملی 1359.

 

فعالیت های باستان شناسی خوزستان

در پیش از سال 1225 شمسی (1846 م) تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی

 

ردیف

نام محل

به وسیله ی

سال شمسی انتشارات یا کار

سال میلادی

ملاحظات

1

مال امیر، شاهسوار، اشکفت سلمان ،کول فرح

ه.لایارد

1225

1846

قرن 19

2

شوش

و. لوفتوس

1228

1849

//

3

شوش

م. دیولافوی

1263

1884

//

4

شوشتر

م. دیولافوی

4- 1263

5- 1884

//

5

دزفول

م. دیولافوی

4- 1263

5- 1884

//

6

ایوان کرخه

م. دیولافوی

4- 1263

5- 1884

//

7

شوش

ژ. دمورگان

1276

1897

//

8

مال امیر

گ. ژکویر

1280

1901

قرن بیستم

9

مال امیر

و. شل

1280

1901

//

10

هونگ نوروزی، بختیاری

گ. ژکویر

1280

1901

//

11

شوش

ژ. گوتیر  گ. لامپر

1284

1905

//

12

دهلران

ژ. گوتیر  گ. لامپر

1284

1905

//

جزء خوزستان بود

13

تپه مراد آباد

ژ. گوتیر  گ. لامپر

1284

1905

قرن بیستم

14

تپه خزینه

ژ. گوتیر  گ. لامپر

1284

1905

//

15

تپه مراد آباد

ژ. گوتیر  گ. لامپر

1284

1905

//

16

هونگ نوروزی، مال امیر بختیاری

گ. هوزینگ

1287

1908

//

17

شوش

ژ. دومورگان

1291

1912

//

18

شوش

ژ. دومورگان

3-1302

4-1923

//

19

تپه بولهیاح

ژ. اونوالا

1307

1928

قرن بیستم

20

تپه دو سیاه، دشت شوش

ر. دومکنم

1307

1928

//

21

تپه جعفر آباد، دشت شوش

ر. دومکنم

1307

1928

//

22

شیمبار، شوشتر

ا. هرتسفلد

1308

1929

//

23

شوش

ر. دومکنم

1309

1930

//

24

تپه بوهلان، دشت شوش

ر. دومکنم

18-1312

9-1933

//

25

شامی، مال امیر بختیاری

ا. استین

1315

1936

//

26

بررسی خوزستان

ا. استین

1319

1940

//

27

چهارده، فهلیان

ا. استین

1319

1940

//

28

کیکاوس، فهلیان

ا. استین

1319

1940

//

29

تنگ سروک، بهبهان

ا. استین

1319

1940

//

30

مال امیر، بختیاری

ا. استین

1319

1940

//

31

قلعه تل، بختیاری

ا. استین

1319

1940

//

32

پای پل

ا. استین

1319

1940

//

33

هونگ نوروزی، مال امیر

و. دبواز

1321

1942

//

34

شوش

ر. گیرشمن

[26]46-1325

47-1946

//

35

تپه جعفر آباد

ل. لبرتون

1326

1947

//

36

تپه جوی

ل. لبرتون

1326

1947

//

37

تپه بندبال

ت. برتون براون

1326

1947

//

38

تل قزیر

د. مک کان

1328

1949

//

39

برده نشانده

آ. گدارد

1328

1949

//

40

تنگ پیدا، شوشتر

ر. گیرشمن

1328

1949

//

41

برده نشانده

ر. گیرشمن

1329

1950

//

42

چغازنبیل

ر. گیرشمن

41-1330

62-1951

//

43

تنگ سروک، بهبهان

و. هنینگ

1331

1952

//

44

تنگ سروک، بهبهان

ف، آلتیم- ر. ستیل

1331

1952

//

45

بررسی دهلران

ل. واندنبرگ

1331

1952

//

46

چغازنبیل

ر. دمکنم

1332

1953

قرن بیستم

47

برده نشانده

ر. گیرشمن

6-1340

7-1961

//

48

ده نو

ر. گیرشمن

41-1340

2-1961

//

49

مال امیر، بختیاری

و. هینس

1341

1962

//

50

مال امیر، بختیاری

ل. واندنبرگ

1342

1963

//

51

هونگ نوروزی، مال امیر، بختیاری

ل. واندنبرگ

1342

1963

//

52

هونگ کمالوند، مال امیر بختیاری

و. هینس

1342

1963

//

53

بید زرد، مال امیر، بختیاری

ل. واندنبرگ

1342

1963

//

54

قلعه تل، مال امیر، بختیاری

و. هینس

1342

1963

//

55

چغازنبیل

ر. گیرشمن

41-1330

62-1951

//

56

شیمبار، شوشتر

ا. بیوار-

 س. شیکد

1343

1964

//

57

خدا اشاران، بهبهان

ژ. گوهن

5-1344

6-1965

//

58

تنگ بستان، شوشتر

م. سزنیسر

1344

1965

//

59

بررسی، هفت تپه

ر. گیرشمن

4-1343

5-1964

//

60

هفت تپه

ع. ا. نگهبان

57-1345

78-1966

//

61

چغامیش

پ. دگوماز-

 ه. کنتور

51-1342

73-1963

//

62

علی کش

ف. بهول-

 ک. فلانری

1346

1967

//

63

تل قطیز

ج. کالدول

1347

1968

//

64

کوه تینا، شوشتر

ل. واندنبرگ

1347

1968

//

65

کوه تراز

ل. واندنبرگ

1347

1968

//

66

جندی شاپور

ر. آدامز-

 پ. هانسن

1347

1968

//

67

شوش

م. استو

1347

1968

//

68

شوش

ژ. پرو

55-1347

76-1968

//

69

جعفر آباد، دشت شوش

ژ. دلفوس

54-1347

75-1968

قرن بیستم

70

تپه سبز

ف. بهول-

ک. فلانری

1347

1968

//

71

دستوا، شوشتر

[؟]

1348

1969

//

72

دهلران

ف. بهول-

ک. فلانری

8-1347

1967

//

73

چغا سفید

ف. بهول-

ک. فلانری

8-1347

69-1968

//

74

تپه اشرف آباد

ف. بهول-

ک. فلانری

1348

1969

//

75

تپه فرح آباد

ه. رایت

9-1347

69-1968

//

76

تنگ سیروک

ه. سیریگ

1349

1970

//

77

قلعه برده . قلعه لیت

ر. گیرشمن

1349

1970

//

78

چهارده، فهلیان

ک. شیپمن

1350

1971

//

79

کیکاوس

ک. شیپمن

1350

1971

//

80

تپه سوهز

ه. نیسان

1350

1971

//

81

بررسی مسجد سلیمان و شوشتر

ک. شیپمن

1350

1971

//

82

قبر شیخان، شوشتر

ه. وایس

1351

1972

//

83

چغامیش

پ. دلوگاز-

ه. کانتور

7-1351

8-1972

//

84

شوش

ژ. پرو

7-1351

8-1972

//

85

تنگ سروک

ا. دوال

1352

1973

//

86

مال امیر، بختیاری

ا. دوال

1352

1973

//

87

بررسی خوزستان

ج. جانسون

54-1352

75-1973

//

88

بررسی خوزستان

و. کلیس

54-1352

75-1973

//

89

بررسی خوزستان

س. گنجوی

54 و 1351

75 و1972

//

90

جعفر آباد

ژ. دلفوس

4- 1350

5-1971

//

91

هفت تپه

ع. ا. نگهبان

7- 1350

8- 1971

//

92

بررسی خوزستان

ه. ریت

3- 1352

4- 1973

قرن بیستم

93

مسجد سلیمان

ع. ا. سرفراز

1352

1973

//

94

بررسی خوزستان

ر. شاخت

1353

1974

//

95

بررسی خوزستان

ژ. هانسمان

1353

1974

//

96

بررسی، خوزستان و فارس

ل. واندنبرگ

1354

1975

//

97

تپه جوی

ژ. دلفوس

1355

1976

//

98

بررسی ایذه، بختیاری

ه. ریت

1355

1976

//

99

تپه بندبال

ژ. دلفوس

1356

1977

//

 

منبع:

-    نگهبان، عزت الله، مروری بر پنجاه سال باستان شناسی ایران، چاپ اول، انتشارات سازمان میراث فرهنگی، تهران 1376، ص 504 تا 482.